Rudolf Gudden – een van de vele internationale kunstschilders uit de Volendammer kunstkolonie

Een bijzondere ontdekking uit Guddens vroege Nederlandse periode (1890-1899) tussen Edam en Volendam

Rudolf Gudden (1863–1935) was een Duitse schilder en etser die een belangrijk deel van zijn kunstenaarsleven werd aangetrokken door Nederland. Vooral het Nederlandse interieur, het dagelijks leven en het licht fascineerden hem. In het Frankfurter Personenlexikon worden Nederlandse interieurs zelfs expliciet genoemd als een van zijn favoriete onderwerpen. Zijn motieven vond hij tijdens regelmatige, soms maandenlange studiereizen, waaronder reizen naar Nederland.

Gudden kwam in 1888 naar Frankfurt en van daaruit ondernam hij verschillende studiereizen. Volendam en Edam zouden een belangrijke plaats in zijn werk innemen. In edam kocht hij zelfs een klein huisje, zodat hij dicht bij de natuur en de mensen kon zijn.  In de in 1935 verschenen monografie Rudolf Gudden – Ein deutscher Maler van Kurt Schede wordt beschreven hoe Gudden zich aangetrokken voelde tot de Nederlandse natuur en de mensen die er leefden. Hij schilderde er onder andere vrouwen en kinderen in traditionele kledingdracht en Nederlandse interieurs.

Een paar jaar geleden kwam dit schilderij op mijn pad. Mijn eerste reactie was eigenlijk heel anders dan je misschien zou verwachten. Ik keek ernaar en wist niet direct wat ik ervan moest vinden. Toch bleef het schilderij mij bezighouden. Vooral het licht, het donkere interieur en de manier waarop het meisje daarin is geplaatst, trokken steeds opnieuw mijn aandacht. Uiteindelijk besloot ik het schilderij aan te schaffen.

Hoe meer ik mij daarna in Rudolf Gudden en zijn werk ging verdiepen, hoe meer waardering ik voor het schilderij kreeg.

Op het schilderij zien we een meisje in een eenvoudig Nederlands interieur (waarschijnlijk in Edam). Zij is gekleed in de traditionele Volendamse dracht. Vanuit een deuropening valt licht naar binnen en verlicht haar gezicht en kleding. Rondom haar zien we donkere houten betimmering, aardewerk en warme roodbruine tinten.

Juist het contrast tussen het donkere interieur en het binnenvallende licht vind ik een van de sterke punten van het schilderij. Het meisje vormt het natuurlijke middelpunt van de voorstelling. De donkere omgeving versterkt het licht op haar gezicht en kleding, waardoor je blik als vanzelf naar haar wordt geleid.

Dat het hier om een interieur gaat, blijkt achteraf ook kunsthistorisch interessant. Het Frankfurter Personenlexikon vermeldt namelijk dat Nederlandse interieurs tot Guddens favoriete onderwerpen behoorden. Het interieur op mijn schilderij is dus geen toevallige keuze, maar past binnen een belangrijk onderdeel van zijn oeuvre.

Ook de mogelijke plaats waar het schilderij is ontstaan vind ik interessant. Gudden werkte in Nederland en was sterk geïnteresseerd in het Nederlandse volksleven. Het is daarom goed denkbaar dat hij voor een voorstelling als deze een bestaand interieur in Volendam of Edam gebruikte. 

De precieze datering van het schilderij is niet bekend. Toch zijn er aanwijzingen die iets kunnen zeggen over de periode waarin het kan zijn ontstaan. In zijn monografie uit 1935 beschrijft Kurt Schede de ontwikkeling van Gudden na zijn buitenlandse reizen. Daarbij maakt hij onderscheid tussen zijn vroegere Nederlandse werk en zijn latere ontwikkeling. Schede schrijft dat Gudden in zijn vroege Hollandse werk nog met meer gesloten composities werkte. Dit was voornamelijk in Volendam en Edam gedurende 1888-1900. 

Wanneer ik naar dit schilderij kijk, valt juist die gesloten compositie op. De houten wanden, de deuropening en de vloer kaderen de voorstelling bijna volledig in. Het meisje en het binnenvallende licht vormen het centrale punt. Dat maakt het aannemelijk dat het schilderij tot Guddens vroege Nederlandse periode behoort. 

Een bijzondere ontdekking deed ik toen ik in de monografie uit 1935 een afbeelding tegenkwam met het onderschrift Volendamer Mädchen. De afbeelding toont meerdere Volendamse vrouwen en meisjes in traditionele kleding. Het was mooi om te zien hoe duidelijk Gudden zich met Volendam en zijn inwoners bezighield. De afbeelding vormt voor mij een interessante aanvulling op mijn schilderij en plaatst het binnen een groter geheel van werken waarin Volendam, de bevolking, de klederdracht en het dagelijkse leven een belangrijke rol spelen.

Tijdens mijn verdere zoektocht ontdekte ik bovendien dat Gudden tijdens zijn leven een veel bredere bekendheid had dan ik aanvankelijk dacht. Hij maakte deel uit van het artistieke leven in Frankfurt, was lid van de Frankfurter Künstlergesellschaft en behoorde in 1902 tot de oprichters van de Frankfurt-Cronberger Künstlerbund. Zijn werk werd tentoongesteld in verschillende Duitse en Europese kunststeden, waaronder Berlijn, München, Wenen, Parijs, Dresden en Rome. In 1913, ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag, wijdde de gerenommeerde Frankfurter Kunstsalon Ludwig Schames zelfs een retrospectieve tentoonstelling aan zijn werk. Ook verscheen in 1913 een publicatie over hem van Fritz Rupp met de titel Rudolf Gudden. Ein zeitgenössischer deutscher Künstler.

Nog een interessante ontdekking was dat Gudden ook in de collectie van het Städel Museum vertegenwoordigd is. Daar bevindt zich onder andere een tekening van het interieur van de Grote Spinnerij van Edam, gedateerd rond 1894. Dat is voor mij bijzonder interessant, omdat het opnieuw rechtstreeks de verbinding tussen Gudden en Edam laat zien.

Tijdens mijn zoektocht ontdekte ik daarnaast dat mijn schilderij online is gedocumenteerd onder de titel Girl Peeling Potatoes, Volendam. Het was bijzonder om een schilderij dat ik zelf bezit op deze manier terug te vinden in internationale kunsthistorische documentatie.

Rudolf Gudden overleed op 15 september 1935. Tegenwoordig is zijn naam bij het grote publiek minder bekend dan die van sommige andere kunstenaars die in Volendam werkten. Toch is zijn kunstenaarschap goed gedocumenteerd. Er bestaat niet alleen de monografie van Kurt Schede uit 1935, maar ook de publicatie van Fritz Rupp uit 1913 en latere kunsthistorische literatuur. Zijn werken bevinden zich bovendien in verschillende museale en institutionele collecties.

Wat begon als een schilderij waarvan ik de betekenis en kwaliteit niet meteen goed kon inschatten, is daardoor steeds interessanter voor mij geworden. Hoe meer ik over Gudden ontdekte, hoe beter ik begreep waarom juist dit soort Nederlandse interieurs zo'n belangrijke plaats in zijn werk innamen.

Voor mij is het uiteindelijk niet alleen een schilderij van een Volendams meisje. Het is een klein stukje geschiedenis van de internationale kunstenaars die naar Volendam en omgeving kwamen, zich lieten inspireren door de mensen die hier woonden en het dagelijkse leven vastlegden.

En misschien is dat uiteindelijk ook het mooiste van verzamelen: dat een schilderij steeds meer betekenis kan krijgen naarmate je er meer over ontdekt.